Stanisław Staszic (1755-1826), uczony, filozof, przyrodnik, działacz i pisarz polityczny, ksiądz; jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego oświecenia. W okresie Sejmu Czteroletniego czołowy przedstawiciel obozu reform - walczył o postęp i utrzymanie niezawisłości narodowej, rzecznik interesów mieszczaństwa oraz polepszenia sytuacji chłopów ("Uwagi nad życiem Jana Zamojskiego" 1787, "Przestrogi dla Polski" 1790). Po rozbiorach poświęcił się pracy nad rozwojem gospodarczym kraju oraz rozwinął szeroką działalność organizatorską w dziedzinie nauki i oświaty. Od 1808 prezes Towarzystwa Przyjaciół Nauk, dla którego ufundował siedzibę w Warszawie (Pałac Staszica). 1807-12 członek Izby Edukacyjnej, 1815-24 członek Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oraz dyrektor generalny w Wydziale Przemysłu i Kunsztów. Od 1824 minister Stanu. Współorganizator uniwersytetu w Warszawie (1816) i Szkoły Akademiczno-Górniczej w Kielcach. Odkrył złoża węgla i zainicjował budowę kopalni w Dąbrowie Górniczej, popierał rozwój Staropolskiego Okręgu Przemysłowego i przygotował plany jego rozbudowy, tworząc w 1816 Hrubieszowskie Towarzystwo Rolnicze, stał się jednym z prekursorów spółdzielczości chłopskiej. Staszic podjął systematyczne badania naukowe w dziedzinie geologii. Organizował wyprawy geologiczne (m.in. w Tatry - stąd uważany za pioniera taternictwa). Jego rozprawy z dziedziny geologii, opublikowane w dziele "O ziemiorództwie Karpatów..." (1815) wraz z mapą geologiczną Polski i krajów ościennych (jedna z pierwszych map tego rodzaju na świecie), stanowiły pierwszą próbę syntetycznego ujęcia geologii Polski. Jako filozof reprezentował materializm wyrastający z koncepcji francuskiego oświecenia. Głosił - ujętą w ogólne ramy deizmu - monistyczną koncepcję świata, opartą na zasadzie rozwoju wynikającego z prawa natury. Poglądy Staszica dotyczące rozwoju dziejowego, oparte na swoistym historyzmie, wybiegały poza ahistoryczne założenia teorii oświeceniowej. Ujmowały rozwój społeczny jako obiektywny proces postępu dokonujący się w toku walk i konfliktów społecznych, wynikających głównie z podziału ziemi i rodzajów jej własności (poemat "Ród ludzki" 1819-20).

Zródło. Encyklopedia powszechna